บุคคลธรรมดา กับหน้าที่เกี่ยวกับภาษีมูลค่าเพิ่ม

หลายท่านเข้าใจว่า บุคคลซึ่งมีเงินได้พึงประเมินถึงเกณฑ์กฎหมายกำหนด มีหน้าที่ยื่นแบบแสดงรายการและจ่ายภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา ถ้ามี เท่านั้น แต่ความจริง บุคคลอาจต้องอยู่ในข่ายต้องจ่ายภาษีไม่เฉพาะแต่ภาษีเงินได้เท่านั้น ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับว่าบุคคลดังกล่าวทำมาหาได้ในลักษณะใด

ทั้งนี้ ในทางทฤษฎีภาษีสามารถแบ่งภาษีออกได้ 2 ลักษณะ ได้แก่

1. ภาษีทางตรง

2. ภาษีทางอ้อม

ซึ่งทั้ง 2 ภาษีมีความแตกต่างกัน กล่าวโดยสรุปดังนี้

ภาษีทางตรง

คือ ภาษีซึ่งรัฐจัดเก็บจากบุคคลหรือนิติบุคคลโดยตรง ไม่สามารถปฏิเสธหรือผลักภาระให้บุคคลอื่นได้ โดยทั่วไป บุคคลหรือนิติบุคคลซึ่งมีหน้าที่จ่ายภาษีทางตรง มีหน้าที่ต้องยื่นแบบและจ่ายภาษีเป็นรายปีภาษี เช่น ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา ภาษีเงินได้นิติบุคคล ภาษีป้าย ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง เป็นต้น

ภาษีทางอ้อม

คือ ภาษีซึ่งรัฐเก็บจากผู้ซื้อหรือผู้บริโภคเมื่อมีการซื้อสินค้าหรือบริการ ซึ่งผู้ขายสินค้าหรือผู้ให้บริการสามารถผลักภาระให้ผู้ซื้อหรือผู้บริโภครับภาระภาษีแทนได้ หรือกล่าวอีกนัยหนึ่ง คือ ภาษีทางอ้อมเป็นภาษีซึ่งผู้บริโภคจ่ายแทนผู้ขายสินค้าหรือผู้ให้บริการ แต่ผู้ขายสินค้าหรือผู้ให้บริการทำหน้าที่ยื่นแบบแสดงรายการและจ่ายภาษีให้กรมสรรพากรแทนผู้บริโภคเป็นรายเดือนภาษี เช่น ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) ภาษีธุรกิจเฉพาะ อากรแสตมป์ ภาษีสรรพสามิต ภาษีศุลกากร เป็นต้น

ภาษีทั้ง 2 ประเภทมีลักษณะการจัดเก็บภาษีแตกต่างกัน หลายท่านจึงเข้าใจว่าเมื่อบุคคลธรรมดาประกอบกิจการขายสินค้าหรือให้บริการ และจ่ายภาษีเงินได้ให้กรมสรรพากรเป็นรายปีภาษีแล้ว บุคคลนั้นไม่มีหน้าที่ต้องจ่ายภาษีมูลค่าเพิ่มอีก ความเข้าใจดังกล่าวเป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อน เนื่องจากภาษีทั้ง 2 ประเภทมีลักษณะและวิธีการจัดเก็บแตกต่างกัน

บทความนี้จึงอธิบายว่า หากบุคคลธรรมดามีรายได้จากการประกอบกิจการแล้ว บุคคลธรรมดาดังกล่าวต้องมีหน้าที่อย่างไรกับภาษีมูลค่าเพิ่ม

เมื่อใดที่บุคคลธรรมดาต้องจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) ?

บุคคลธรรมดาซึ่งมีรายได้จากการประกอบกิจการขายสินค้าหรือให้บริการ ซึ่งไม่เข้าลักษณะการยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่ม เกินกว่า 1.8 ล้านบาทต่อปี มีหน้าที่ต้องยื่นคำขอเข้าระบบภาษีมูลค่าเพิ่มกับกรมสรรพากร โดยให้ยื่นแบบ ภ.พ.01 พร้อมเอกสารตามกฎหมายกำหนด^[1]ภายใน 30 วัน นับแต่วันที่มูลค่าของฐานภาษีเกินกว่า 1.8 ล้านบาท ณ สำนักงานสรรพากรพื้นที่ หรือกองบริหารภาษีธุรกิจขนาดใหญ่ หรือผ่านเว็บไซต์ของกรมสรรพากร www.rd.go.th โดยเมื่อผู้ประกอบการได้ดำเนินการตามขั้นตอนแล้ว เจ้าหน้าที่สรรพากรจะเข้าไปตรวจสอบสถานประกอบการภายใน 15 วันทำการ และจะได้รับผลการพิจารณาให้ผู้ประกอบการทราบทางอีเมล หากกรมสรรพากรอนุมัติให้บุคคลดังกล่าวเป็นผู้ประกอบการจดทะเบียน กรมสรรพากรจะส่งใบทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม (ภ.พ.20) ให้ผู้ประกอบการทางไปรษณีย์

สิ่งสำคัญที่บุคคลธรรมดาควรต้องทำความเข้าใจคือ เมื่อบุคคลธรรมดามีอาชีพประจำและประกอบกิจการอื่นด้วย มีหน้าที่ต้องจ่ายภาษีทางตรงและทางอ้อม เช่น พนักงานบริษัทได้รับเงินเดือนเป็นค่าตอบแทน มีเงินได้สุทธิทั้งปี 3 ล้านบาท และประกอบกิจการขายสติกเกอร์ออนไลน์มีรายได้ทั้งปี 2 ล้านบาท บุคคลธรรมดารายดังกล่าวมีหน้าที่เกี่ยวกับภาษีอย่างไร

หากพิจารณารายได้ทั้ง 2 ประเภท จะเห็นว่าพนักงานรายดังกล่าวมีหน้าที่ทางภาษีดังนี้

1. กรณีเงินได้ประเภทเงินเดือน

เข้าลักษณะเงินได้พึงประเมินตามมาตรา 40 (1) แห่งประมวลรัษฎากร มีหน้าที่ต้องยื่นแบบ ภ.ง.ด.91 ในปีถัดจากปีที่มีเงินได้ โดยคำนวณจากเงินได้สุทธิ x อัตราภาษีก้าวหน้า

2. กรณีรายได้จากการประกอบกิจการขายสติกเกอร์ออนไลน์

มีหน้าที่ต้องยื่นคำขอจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มกับกรมสรรพากร และเมื่อกรมสรรพากรได้อนุมัติให้เป็นผู้ประกอบการจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มแล้ว พนักงานรายดังกล่าวมีหน้าที่ต้องยื่นแบบ ภ.พ.30 ภายในวันที่ 15 ของเดือนถัดไปกรณียื่นแบบฯ ในรูปกระดาษ หรือภายในวันที่ 23 ของเดือนถัดไปกรณียื่นแบบฯ ออนไลน์

ทั้งนี้ พนักงานไม่ต้องนำเงินได้ประเภทเงินเดือนตามมาตรา 40 (1) มารวมในแบบ ภ.พ.30 เนื่องจากการให้บริการตามสัญญาจ้างแรงงานได้รับยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่ม ตามมาตรา 81 (1) (ฐ) แห่งประมวลรัษฎากร

กรณีพนักงานรายดังกล่าวได้จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มแล้ว พนักงานมีหน้าที่เรียกเก็บภาษีมูลค่าเพิ่มในอัตราร้อยละ 7.0 ของราคาสินค้า จัดทำและส่งมอบหลักฐานใบกำกับภาษีให้แก่ผู้ซื้อสินค้าทุกครั้งที่มีการขายสินค้า จัดทำรายงานต่าง ๆ ตามที่กฎหมายกำหนด รวมทั้งยื่นแบบ ภ.พ.30 ทุกเดือน ไม่ว่าจะมีรายรับหรือไม่ ทั้งนี้ ในการคำนวณภาษีมูลค่าเพิ่มให้คำนวณโดยการนำภาษีขายมาคำนวณออกจากภาษีซื้อในแต่ละเดือนภาษี^[2]

สำหรับการยื่นคำขอจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม บุคคลธรรมดาจะต้องคำนวณรายรับให้ถูกต้องและต้องขอจดทะเบียนภายในเวลาที่กฎหมายกำหนด มิฉะนั้นต้องรับผิดจ่ายเบี้ยปรับ 2 เท่าของเงินภาษีที่ต้องเสียในเดือนภาษี ตลอดระยะเวลาที่ไม่ได้จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม หรือจำนวน 1,000 บาทต่อเดือนภาษี แล้วแต่อย่างใดจะมากกว่า^[3] และเงินเพิ่มร้อยละ 1.5 ต่อเดือน หรือเศษของเดือนของเงินภาษีที่ต้องชำระหรือนำส่งโดยไม่รวมเบี้ยปรับ^[4]

นอกจากนี้ การนับมูลค่าของรายรับจากการขายสินค้าหรือให้บริการของผู้ประกอบการว่ามีมูลค่าของฐานภาษีเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปีหรือไม่นั้น มีหลักในการพิจารณาแตกต่างกันระหว่างผู้ประกอบการซึ่งเป็นบุคคลธรรมดาและนิติบุคคล กล่าวคือ

•             กรณีผู้ประกอบการเป็นบุคคลธรรมดาหรือคณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคล ให้นับมูลค่าของรายรับที่เกิดขึ้นในแต่ละปีประดิทิน

•             กรณีผู้ประกอบการเป็นบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล ให้นับแต่ละรอบระยะเวลาบัญชี

ดังนั้นหากบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคลรายใดมีรายรับไม่ถึงเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดในปีหรือรอบระยะเวลาบัญชีใด จะได้รับยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่มในปีหรือในรอบระยะเวลาบัญชีนั้น และสำหรับปีหรือรอบระยะเวลาบัญชีต่อไปให้เริ่มนับมูลค่าของรายรับใหม่ ดังนั้นการนับมูลค่าของฐานภาษีในการยื่นขอจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มจึงให้นับแต่ละปีหรือรอบระยะเวลาบัญชี โดยไม่ยกยอดรายรับไปใช้ในปีหรือรอบระยะเวลาบัญชีถัดไป แต่อย่างใด

อย่างไรก็ตาม กรณีบุคคลธรรมดาได้จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มกับกรมสรรพากรแล้ว และประสงค์จะเลิกกิจการที่อยู่ในบังคับต้องเสียภาษีมูลค่าเพิ่ม บุคคลธรรมดาดังกล่าวต้องมีมูลค่าฐานภาษีหรือรายรับไม่เกิน 1.8 ล้านบาท ไม่น้อยกว่า 3 ปีต่อเนื่องกัน จึงมีสิทธิยื่นแบบ ภ.พ.09 พร้อมใบทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม (ภ.พ.20)^[5] รวมทั้งเอกสารอื่น ๆ^[6] ณ สำนักงานสรรพากรพื้นที่ หรือกองบริหารภาษีธุรกิจขนาดใหญ่ที่ได้จดทะเบียนไว้แล้ว หรือผ่านเว็บไซต์ของกรมสรรพากร ภายใน 15 วัน นับจากวันเลิกกิจการ

และในระหว่างเจ้าหน้าที่สรรพากรพิจารณานั้น ผู้ประกอบการยังคงมีหน้าที่ยื่นแบบ ภ.พ.30 ไม่ว่าจะได้ขายสินค้าหรือให้บริการในเดือนภาษีนั้นหรือไม่ก็ตาม โดยผู้ประกอบการไม่ต้องยื่นแบบ ภ.พ.30 เมื่อผู้ประกอบการได้รับหนังสือแจ้งขีดชื่อผู้ประกอบการจดทะเบียนออกจากทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มจากอธิบดีกรมสรรพากรแล้ว^[7] กรณีดังกล่าวจึงถือว่าได้ผู้ประกอบการได้จดเลิกการเป็นผู้ประกอบการ VAT กับกรมสรรพากรแล้ว