แนวทางการจัดเก็บภาษีอากร มหาวิทยาลัยนอกระบบ (ตอนที่ 1)

จากข้อมูลของสำนักงานปลัดกระทรวงการอดุมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ปี 2568 พบว่า สถาบันอุดมศึกษาของรัฐมีทั้งหมด 83 แห่ง แบ่งออกเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ 26 แห่ง มหาวิทยาลัยของรัฐ 8 แห่ง มหาวิทยาลัยราชภัฏ 38 แห่ง มหาวิทยาลัยไม่จำกัดรับ 2 แห่ง และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล 9 แห่ง ซึ่งสถาบันอุดมศึกษาในกำกับของรัฐ หรือเรียกว่า “มหาวิทยาลัยนอกระบบ” คือ สถาบันอุดมศึกษาของรัฐที่มีการบริหารการจัดการอิสระแยกออกจากระบบราชการ (Autonomous University) โดยมีสภามหาวิทยาลัยเป็นผู้กำหนดนโยบายเอง ทำให้บริหารงานและการดำเนินงานง่าย สะดวก และรวดเร็วกว่าระบบราชการ มหาวิทยาลัยนอกระบบสามารถเปิดหลักสูตรเพื่อสนองความต้องการของตลาดได้ และคงได้รับเงินอุดหนุนทั่วไปจากรัฐเป็นรายปีเพื่อใช้จ่ายตามความจำเป็นในการดำเนินการตามวัตถุประสงค์ของมหาวิทยาลัยและเพื่อประกันคุณภาพการศึกษา

ทั้งนี้ มหาวิทยาลัยของรัฐซึ่งต้องการขอเปลี่ยนเป็นมหาวิทยาลัยนอกระบบ จะต้องจัดทำกฎหมายในระดับพระราชบัญญัติเสนอกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เพื่อพิจารณาและดำเนินการตามกระบวนการทางนิติบัญญัติต่อไป

สำหรับรายได้ของมหาวิทยาลัยนอกระบบ นอกจากเงินสนับสนุนจากรัฐบาลซึ่งจะมาในรูปแบบเงินอุดหนุนจากรัฐแล้ว มหาวิทยาลัยนอกระบบสามารถหารายได้เอง และที่สำคัญ รายได้ซึ่งมหาวิทยาลัยนอกระบบได้รับมานั้น มหาวิทยาลัยไม่ต้องนำส่งคลังเป็นรายได้แผ่นดินตามพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 ทำให้มหาวิทยาลัยนอกระบบสามารถนำเงินดังกล่าวมาพัฒนาหลักสูตรการศึกษา บุคลากร โครงสร้างพื้นฐานของมหาวิทยาลัย อีกทั้งมหาวิทยาลัยยังสามารถนำพื้นที่หรือทรัพย์สินของมหาวิทยาลัยไปหาผลประโยชน์เชิงพาณิชย์ การลงทุนต่าง ๆ รวมทั้งการให้บริการแก่บุคคลทั่วไป เช่น การให้เช่าพื้นที่เปิดร้านค้า หอพัก หรือศูนย์การค้าในเขตมหาวิทยาลัย การนำเงินรายได้ที่สะสมไว้ไปลงทุนเพื่อให้เกิดดอกผลตามระเบียบที่สภามหาวิทยาลัยกำหนด การให้บริการเป็นที่ปรึกษา การจัดอบรมหลักสูตรระยะสั้น และทุนวิจัยจากหน่วยงานภายนอกทั้งภาครัฐและเอกชน เป็นต้น การดำเนินงานของมหาวิทยาลัยนอกระบบจึงมีความหลากหลายและได้รับรายได้จากหลากหลายทางทั้งในเชิงพาณิชย์เพื่อหากำไรและไม่ใช่เชิงพาณิชย์ กรณีดังกล่าวจึงมีคำถามจำนวนมากเกี่ยวกับประเด็นภาษีอากร เช่น มหาวิทยาลัยนอกระบบมีหน้าที่ต้องนำรายได้ค่าการศึกษา ค่าบริการต่าง ๆ ไปยื่นแบบแสดงรายการภาษีหรือไม่ หรือมีหน้าที่อย่างอื่นตามประมวลรัษฎากรกำหนดหรือไม่ อย่างไร

1. ภาษีเงินได้นิติบุคคล

เนื่องจากมหาวิทยาลัยนอกระบบมีฐานะเป็นนิติบุคคล ดังนั้นการพิจารณาว่ามหาวิทยาลัยดังกล่าวเป็นหน่วยภาษีตามมาตรา 39 แห่งประมวลรัษฎากรหรือไม่นั้น เราต้องเข้าใจนิยามความหมายของมาตรา 39 ในเบื้องต้นว่า มาตรา 39 กำหนดนิยามอย่างไร

มาตรา 39 กำหนดว่า ในหมวดนี้ เว้นแต่ข้อความจะแสดงให้เห็นเป็นอย่างอื่น 

“บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล” หมายความว่า

1. บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ได้แก่ บริษัทจำกัด บริษัทมหาชนจำกัด ห้างหุ้นส่วนจำกัด ห้างหุ้นส่วนสามัญจดทะเบียน 

2. บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายของต่างประเทศ มีหน้าที่ต้องนำรายได้มาคำนวณภาษีเงินได้นิติบุคคล เนื่องจากบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลดังกล่าวมีแหล่งเงินได้ในประเทศไทย ได้แก่

2.1 บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งตามกฎหมายต่างประเทศและกระทำกิจการในที่อื่น ๆ รวมทั้งในประเทศไทย

2.2 บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งตามกฎหมายต่างประเทศ มีลูกจ้าง หรือผู้แทน หรือผู้ทำการติดต่อในการประกอบกิจการในประเทศไทย

2.3 บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายต่างประเทศที่มิได้ประกอบกิจการในประเทศไทย แต่ได้รับเงินได้พึงประเมินบางประเภทตามมาตรา 40 (2) (3) (4) (5) หรือ (6) ที่จ่ายจากประเทศไทย หรือจ่ายในประเทศไทย

3. มูลนิธิหรือสมาคมที่ประกอบกิจการซึ่งมีรายได้ ทั้งนี้ ไม่รวมถึงมูลนิธิหรือสมาคมที่ได้รับการประกาศกำหนดให้เป็นองค์การสาธารณกุศลโดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง

4. กิจการร่วมค้า

5. กองทุนรวมที่เป็นนิติบุคคลที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายไทยหรือที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายของต่างประเทศ

6. นิติบุคคลที่อธิบดีกำหนดโดยอนุมัติรัฐมนตรีและประกาศในราชกิจจานุเบกษา 

เมื่อพิจารณานิยามของคำว่า “บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล” ตามมาตรา 39 แห่งประมวลรัษฎากรแล้ว เห็นว่ามหาวิทยาลัยนอกระบบเข้าลักษณะเป็นนิติบุคคลซึ่งไม่ได้จัดตั้งขึ้นตามกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ แต่จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยของแต่ละมหาวิทยาลัย จึงไม่อยู่ในบทบัญญัติแห่งมาตรา 39 แห่งประมวลรัษฎากร และไม่มีหน้าที่เสียภาษีเงินได้นิติบุคคลตามตามมาตรา 65 และมาตรา 66 แห่งประมวลรัษฎากรแต่อย่างใด 

นอกจากมหาวิทยาลัยแล้วยังมีหน่วยงานอื่นซึ่งไม่เข้าลักษณะเป็นนิติบุคคลตามมาตรา 39 แห่งประมวลรัษฎากร หลายแห่ง เช่น