การบัญชีเพื่อการจัดการ และต้นทุนเชิงกลยุทธ์

ในยุคที่องค์กรต้องเผชิญกับการแข่งขันที่รุนแรง การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี การเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมผู้บริโภค และความไม่แน่นอนของเศรษฐกิจโลก การบัญชีไม่ได้มีบทบาทเพียงการจัดทำงบการเงินหรือบันทึกบัญชีเท่านั้น แต่ได้พัฒนาไปสู่การเป็นเครื่องมือสำคัญในการวางแผน ควบคุม และกำหนดกลยุทธ์ขององค์กรในการดำเนินงานทางธุรกิจ ซึ่งมีหน่วยงานบัญชีทำหน้าที่รวบรวมหลักฐานเพื่อจัดทำบัญชีและจัดทำรายงานทางการเงินเพื่อแสดงฐานะการเงินและผลการดำเนินงานของกิจการซึ่งเป็นการจัดการด้านบัญชีการเงิน การจะพัฒนามาเป็นเครื่องมือในการวางแผน ควบคุม และกำหนดกลยุทธ์ขององค์กรจึงเป็นงานบัญชีด้านการจัดการที่ต้องออกแบบ คิด วิเคราะห์ในรูปแบบบัญชีเพื่อการจัดการ เพื่อให้ข้อมูลทางบัญชีถูกนำไปใช้ในการจัดการทางธุรกิจ และในภาวการณ์ที่ธุรกิจมีการแข่งขันกันสูง การดำเนินงานของธุรกิจจึงต้องมีการปรับกลยุทธ์เพื่อการแข่งขันและการเติบโตของกิจการ การบัญชีเพื่อการจัดการจึงจำเป็นต้องเน้นไปในเรื่องต้นทุนเชิงกลยุทธ์ด้วย

การบัญชีเพื่อการจัดการและต้นทุนเชิงกลยุทธ์จึงเป็นการบูรณาการข้อมูลทางการเงินและไม่ใช่ทางการเงิน เพื่อช่วยผู้บริหารวางแผน ควบคุม และกำหนดกลยุทธ์ระยะยาว เน้นการสร้างความได้เปรียบทางการแข่งขัน เช่น การลดต้นทุนและการเพิ่มประสิทธิภาพในการดำเนินการ เป็นต้น การบัญชีเพื่อการจัดการ (Management Accounting) และการบริหารต้นทุนเชิงกลยุทธ์ (Strategic Cost Management) จึงเป็นศาสตร์ที่ช่วยให้ผู้บริหารสามารถใช้ข้อมูลทางการเงินและข้อมูลที่ไม่ใช่ทางการเงิน (Non-financial Information) เพื่อสร้างความได้เปรียบทางการแข่งขัน (Competitive Advantage) และเพิ่มมูลค่าองค์กรในระยะยาว หรือกล่าวอีกนัยหนึ่ง การบริหารต้นทุนเชิงกลยุทธ์ คือ การบริหารต้นทุนให้สอดคล้องกับกลยุทธ์ขององค์กร ไม่ใช่เพียงลดต้นทุน แต่เป็นการสร้างคุณค่า (Value Creation) โดยมีแนวคิดที่สำคัญคือ “ต้นทุนที่ต่ำที่สุดไม่ใช่ต้นทุนที่ดีที่สุด หากไม่สามารถสร้างคุณค่าให้ลูกค้า”

ความหมายของการบัญชีเพื่อการจัดการ

การบัญชีเพื่อการจัดการมีความหมายตามมุมมองของสถาบันที่สำคัญดังนี้

1. สภาวิชาชีพบัญชี ในพระบรมราชูปถัมภ์ ให้ความหมายการบัญชีเพื่อการจัดการเป็นการบัญชีสาขาหนึ่งที่มีรูปแบบเพื่อให้ข้อมูลแก่ผู้บริหารในระดับต่าง ๆ เพื่อประโยชน์ในการควบคุม การวางแผน และการตัดสินใจ

2. สถาบันนักบัญชีเพื่อการจัดการของสหราชอาณาจักร (Chartered Institute of Management Accountants : CIMA) ให้ความหมายไว้ว่า การบัญชีเพื่อการจัดการเป็นส่วนประกอบหนึ่งของการบริหารหรือการจัดการที่เกี่ยวข้องกับการระบุ การนำเสนอ และการตีความสารสนเทศที่ใช้เพื่อการกำหนดกลยุทธ์ การวางแผน และการควบคุมกิจกรรม การตัดสินใจ การใช้ทรัพยากรให้เกิดประโยชน์สูงสุด การเปิดเผยข้อมูลให้แก่ผู้ถือหุ้นและบุคคลภายนอกอื่น การเปิดเผยข้อมูลให้แก่ลูกจ้างพนักงาน และการปกปักดูแลรักษาสินทรัพย์ให้ปลอดภัย

3. สถาบันนักบัญชีเพื่อการจัดการของสหรัฐอเมริกา (Institute of Management Accountants : IMA) ได้ให้ความหมายการบัญชีเพื่อการจัดการเป็นบทบาทที่สร้างขึ้นทางธุรกิจภายในองค์กรของผู้ประกอบวิชาชีพการบัญชีและการเงินที่ทำงานอยู่ภายในองค์กร ผู้ประกอบวิชาชีพเหล่านี้เกี่ยวข้องกับการออกแบบและการประเมินกระบวนการทางธุรกิจ งบประมาณ และการพยากรณ์ การนำไปปฏิบัติ และการติดตามการควบคุมภายใน และการวิเคราะห์ การสังเคราะห์ และการรวบรวมข้อมูลเพื่อช่วยผลักดันมูลค่าเชิงเศรษฐกิจให้แก่องค์กร

จากความหมายข้างต้น สามารถสรุปความหมายของการบัญชีเพื่อการจัดการได้ดังนี้

การบัญชีเพื่อการจัดการ หมายถึง กระบวนการของการรวบรวมข้อมูลทั้งภายในและภายนอก การระบุ การวัดมูลค่า การวิเคราะห์ การตีความ การสรุปผล การนำเสนอ และการสื่อสารสารสนเทศทั้งที่เป็นข้อมูลทางการเงินและไม่ใช่ทางการเงินที่ใช้ภายในองค์กรอย่างถูกต้องและทันเวลาเพื่อประโยชน์ของผู้บริหารในระดับต่าง ๆ ในการกำหนดกลยุทธ์ การวางแผน การควบคุม การปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง และการตัดสินใจในการดำเนินงานตามกิจกรรมต่าง ๆ โดยใช้ทรัพยากรขององค์กรอย่างมีประสิทธิผล คุ้มค่า เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มสูงสุดให้แก่องค์กร

ในการดำเนินงานการบัญชีเพื่อการจัดการได้พัฒนาให้มีความสำคัญโดยเน้นเชิงกลยุทธ์ คำว่า “เชิงกลยุทธ์ (Strategic)” หมายถึง กระบวนการที่สร้างความได้เปรียบทางการแข่งขันในระยะยาวให้แก่องค์กร สามารถใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ภายใต้การเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมเพื่อตอบสนองต่อตลาดและความคาดหวังของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย การบัญชีเพื่อการจัดการจึงให้ข้อมูลเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ของผู้บริหารระดับสูง

วัตถุประสงค์ของการบัญชีเพื่อการจัดการ

ข้อมูลทางการเงินที่เชื่อถือได้ที่ฝ่ายบริหารของกิจการต้องการต้องเป็นข้อมูลที่ทันต่อเวลา สามารถคาดการณ์ผลของกลยุทธ์ในสภาวะความผันผวนของตลาดและเศรษฐกิจเพื่อใช้ในการตัดสินใจ การบัญชีเพื่อการจัดการจึงเป็นส่วนหนึ่งของงานบัญชีที่จะทำให้องค์กรเกิดความสำเร็จและการเติบโต โดยการสร้างข้อมูลเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจของผู้จัดการและพนักงานภายในองค์กร การบัญชีเพื่อการจัดการจึงเป็นการผสมผสานของกระบวนการทางการบัญชีการเงิน การบัญชีต้นทุน การควบคุมภายใน เทคนิคการแก้ปัญหา การวิเคราะห์ และการใช้เทคโนโลยีคอมพิวเตอร์เพื่อการประมวลผลข้อมูล ทำให้สารสนเทศที่ผู้บริหารระดับสูงได้รับนั้นมีความถูกต้องและรวดเร็ว โดยนำไปใช้ในการประเมินสาเหตุและผลกระทบของต้นทุนและรายได้ที่เปลี่ยนแปลงไป ส่งผลให้ผู้บริหารระดับสูงสามารถตัดสินใจเลือกแนวทางหรือกลยุทธ์ที่เหมาะสมที่สุด และก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่องค์กรในระยะยาวและอย่างยั่งยืน

การบัญชีเพื่อการจัดการที่ให้สารสนเทศเพื่อการตัดสินใจแก่ผู้บริหารระดับสูงในองค์กร มีวัตถุประสงค์ที่สำคัญ 3 ประการคือ

1. ระบุปัญหาและผลกระทบต่อองค์กร

การดำเนินงานของธุรกิจมีโอกาสและความเสี่ยงในการเกิดปัญหาในการดำเนินงานที่แตกต่างกันของแต่ละธุรกิจ จึงต้องทำการระบุปัญหาพร้อมทั้งโอกาสที่จะเกิดผลกระทบต่อการดำเนินงานของกิจการ ไม่ว่าปัญหานั้นจะเกิดจากภายในองค์กรหรือภายนอกกิจการ ซึ่งผู้บริหารระดับสูงมุ่งเน้นเรื่องที่มีผลกระทบอย่างมากในระยะยาวต่อองค์กร การบัญชีเพื่อการจัดการจะช่วยระบุปัญหาที่สำคัญและเรื่องที่ควรสนใจ อีกทั้งกระตุ้นเตือนให้ผู้บริหารระดับสูงได้เห็นโอกาสที่จะเพิ่มมูลค่าให้แก่องค์กรด้วย ดังนั้นการบัญชีเพื่อการจัดการจึงเป็นการกำหนดหรือระบุปัญหาที่สำคัญและเป็นเรื่องที่ควรตัดสินใจให้แก่ผู้ที่เกี่ยวข้อง

2. ให้ข้อมูลเพื่อนำไปใช้ในการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์

การรวบรวมข้อมูลและการรายงานที่นำเสนอต่อผู้บริหารระดับสูงเกี่ยวกับผลการดำเนินงานขององค์กร และการนำกลยุทธ์ไปสู่การปฏิบัตินั้นประสบผลสำเร็จ มีปัญหาอุปสรรคหรือประสบความล้มเหลวหรือไม่ อย่างไร การบัญชีเพื่อการจัดการช่วยให้ข้อมูลเพื่อการวางแผนเชิงกลยุทธ์ การรวบรวมข้อมูลที่เกิดขึ้นจริง แล้วนำเสนอข้อมูลจริงเปรียบเทียบกับงบประมาณที่วางไว้เพื่อการควบคุมและการประเมินผลการตัดสินใจ และนำไปสู่การให้รางวัลผลตอบแทนหรือการลงโทษ ตลอดจนการปรับปรุงแก้ไขอย่างต่อเนื่อง

3. แก้ปัญหาเชิงกลยุทธ์

ผู้บริหารและพนักงานทุกระดับในองค์กรมีหน้าที่ในการตัดสินใจหรือแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นหรือกำลังจะเกิดขึ้นตามระดับอำนาจและบทบาทหน้าที่ กระบวนการตัดสินใจเริ่มตั้งแต่การระบุหรือการกำหนดปัญหา การระบุวัตถุประสงค์หรือเกณฑ์ในการตัดสินใจ การระบุและการวิเคราะห์ทางเลือกที่เป็นไปได้ และการตัดสินใจเลือกทางเลือกที่ดีที่สุด